IRT
भारत का वायु गुणवत्ता सूचकांक (AQI), मौसम, ईंधन, सोना और मंडी भाव तथा अन्य लाइव डेटा, आधिकारिक और विश्वसनीय स्रोतों से
🌾

भारत में आज मंडी भाव - लाइव अपडेट

Live mandi commodity prices for 9441 crop/city combinations across India. Updated 25 Oct 2026 from data.gov.in.

🕒 Just updated 25 Oct, 10:51 PM
🌾

मंडी भाव – सभी भारत

लाइव

9,441 में से 5,101–5,200 रिकॉर्ड दिखाए जा रहे हैं

🌾 मंडी 📍 बाज़ार / APMC राज्य मॉडल भाव ₹/क्विंटल दायरा ₹
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Manapparai(Uzhavar Sandhai ), Thiruchirappalli तमिलनाडु ₹3,000 ₹3,000 – ₹3,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Melur(Uzhavar Sandhai ), Madurai तमिलनाडु ₹3,500 ₹3,000 – ₹4,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Mettupalayam(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹4,250 ₹4,000 – ₹4,500
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Musiri(Uzhavar Sandhai ), Thiruchirappalli तमिलनाडु ₹2,750 ₹2,500 – ₹3,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Namakkal(Uzhavar Sandhai ), Namakkal तमिलनाडु ₹4,500 ₹4,000 – ₹5,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Palacode(Uzhavar Sandhai ), Dharmapuri तमिलनाडु ₹5,800 ₹5,600 – ₹6,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Palani(Uzhavar Sandhai ), Dindigul तमिलनाडु ₹2,750 ₹2,500 – ₹3,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Palayamkottai(Uzhavar Sandhai ), Tirunelveli तमिलनाडु ₹1,500 ₹1,400 – ₹1,600
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Pennagaram(Uzhavar Sandhai ), Dharmapuri तमिलनाडु ₹6,750 ₹6,500 – ₹7,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Perambalur(Uzhavar Sandhai ), Perambalur तमिलनाडु ₹3,300 ₹3,000 – ₹3,600
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Perampet(Uzhavar Sandhai), Vellore तमिलनाडु ₹4,750 ₹4,500 – ₹5,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Periyar Nagar(Uzhavar Sandhai ), Erode तमिलनाडु ₹3,250 ₹3,000 – ₹3,500
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Pollachi(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹4,250 ₹4,000 – ₹4,500
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Ponnamaravathi(Uzhavar Sandhai), Pudukkottai तमिलनाडु ₹1,750 ₹1,500 – ₹2,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Pudukottai(Uzhavar Sandhai ), Pudukkottai तमिलनाडु ₹1,750 ₹1,500 – ₹2,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Ranipettai(Uzhavar Sandhai ), Ranipet तमिलनाडु ₹5,500 ₹5,000 – ₹6,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) RSPuram(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹3,300 ₹3,000 – ₹3,600
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Sankarankoil(Uzhavar Sandhai ), Thenkasi तमिलनाडु ₹3,000 ₹3,000 – ₹3,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Sathiyamagalam(Uzhavar Sandhai ), Erode तमिलनाडु ₹2,250 ₹2,000 – ₹2,500
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Singanallur(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹3,300 ₹3,000 – ₹3,600
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Sooramangalam(Uzhavar Sandhai ), Salem तमिलनाडु ₹4,250 ₹4,000 – ₹4,500
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Sulur(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹3,400 ₹3,200 – ₹3,600
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Sundarapuram(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Tenkasi(Uzhavar Sandhai ), Thenkasi तमिलनाडु ₹4,000 ₹4,000 – ₹4,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Thammampatti (Uzhavar Sandhai ), Salem तमिलनाडु ₹6,000 ₹6,000 – ₹6,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Thathakapatti(Uzhavar Sandhai ), Salem तमिलनाडु ₹4,500 ₹4,000 – ₹5,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Thirupathur RM, Thirupathur तमिलनाडु ₹6,000 ₹6,000 – ₹6,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Thiruverumbur(Uzhavar Sandhai ), Thiruchirappalli तमिलनाडु ₹3,000 ₹3,000 – ₹3,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Thuraiyur RM, Thiruchirappalli तमिलनाडु ₹2,750 ₹2,500 – ₹3,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Tindivanam RM, Villupuram तमिलनाडु ₹5,500 ₹5,500 – ₹5,500
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Tiruppur (North) (Uzhavar Sandhai ), Thiruppur तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Tiruppur (South) (Uzhavar Sandhai ), Thiruppur तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Tiruvannamalai(Uzhavar Sandhai ), Thiruvannamalai तमिलनाडु ₹5,500 ₹5,000 – ₹6,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Tuticorin(Uzhavar Sandhai ), Thoothukudi तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Udhagamandalam(Uzhavar Sandhai ), The Nilgiris तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Udumalpettai RM, Thiruppur तमिलनाडु ₹3,250 ₹3,000 – ₹3,500
लोबिया (सब्जी) (लोबिया (सब्जी)) Vadaseri RM, Kannyiakumari तमिलनाडु ₹4,750 ₹4,500 – ₹5,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) A.Jattihalli(Uzhavar Sandhai ), Dharmapuri तमिलनाडु ₹5,000 ₹5,000 – ₹5,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Ammapet(Uzhavar Sandhai ), Salem तमिलनाडु ₹4,800 ₹4,600 – ₹5,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Anaiyur(Uzhavar Sandhai ), Madurai तमिलनाडु ₹3,800 ₹3,600 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Anna nagar(Uzhavar Sandhai ), Madurai तमिलनाडु ₹3,600 ₹3,600 – ₹3,600
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Arcot(Uzhavar Sandhai ), Ranipet तमिलनाडु ₹4,000 ₹4,000 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Athur(Uzhavar Sandhai ), Salem तमिलनाडु ₹7,000 ₹6,000 – ₹8,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Avallapalli(Uzhavar Sandhai ), Krishnagiri तमिलनाडु ₹1,750 ₹1,500 – ₹2,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Chengam(Uzhavar Sandhai ), Thiruvannamalai तमिलनाडु ₹5,500 ₹5,000 – ₹6,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Cheyyar(Uzhavar Sandhai ), Thiruvannamalai तमिलनाडु ₹2,750 ₹2,500 – ₹3,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Chinnamanur(Uzhavar Sandhai ), Theni तमिलनाडु ₹4,000 ₹4,000 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Chokkikulam(Uzhavar Sandhai ), Madurai तमिलनाडु ₹3,800 ₹3,600 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Coonoor(Uzhavar Sandhai ), The Nilgiris तमिलनाडु ₹4,750 ₹4,500 – ₹5,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Denkanikottai(Uzhavar Sandhai ), Krishnagiri तमिलनाडु ₹1,750 ₹1,500 – ₹2,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Dharmapuri(Uzhavar Sandhai ), Dharmapuri तमिलनाडु ₹4,650 ₹4,500 – ₹4,800
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Elampillai(Uzhavar Sandhai ), Salem तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Gandhigramam(Uzhavar Sandhai), Karur तमिलनाडु ₹7,000 ₹6,000 – ₹8,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Gingee(Uzhavar Sandhai ), Villupuram तमिलनाडु ₹4,500 ₹4,500 – ₹4,500
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Gudalur(Uzhavar Sandhai ), The Nilgiris तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Gudiyatham(Uzhavar Sandhai ), Vellore तमिलनाडु ₹4,000 ₹4,000 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Harur(Uzhavar Sandhai ), Dharmapuri तमिलनाडु ₹4,750 ₹4,500 – ₹5,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Hasthampatti(Uzhavar Sandhai ), Salem तमिलनाडु ₹4,250 ₹4,000 – ₹4,500
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Hosur(Uzhavar Sandhai ), Krishnagiri तमिलनाडु ₹1,750 ₹1,500 – ₹2,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Kahithapattarai(Uzhavar Sandhai ), Vellore तमिलनाडु ₹3,000 ₹3,000 – ₹3,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Kambam(Uzhavar Sandhai ), Theni तमिलनाडु ₹3,500 ₹3,500 – ₹3,500
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Karimangalam(Uzhavar Sandhai), Dharmapuri तमिलनाडु ₹4,250 ₹4,000 – ₹4,500
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Katpadi (Uzhavar Sandhai ), Vellore तमिलनाडु ₹3,000 ₹3,000 – ₹3,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) KKNagar(Uzhavar Sandhai ), Thiruchirappalli तमिलनाडु ₹3,600 ₹3,600 – ₹3,600
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Krishnagiri(Uzhavar Sandhai ), Krishnagiri तमिलनाडु ₹1,750 ₹1,500 – ₹2,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Kumbakonam (Uzhavar Sandhai ), Thanjavur तमिलनाडु ₹6,000 ₹6,000 – ₹6,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Kurichi(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Lalgudi(Uzhavar Sandhai ), Thiruchirappalli तमिलनाडु ₹4,600 ₹4,600 – ₹4,600
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Melapalayam(Uzhavar Sandhai ), Tirunelveli तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Melur(Uzhavar Sandhai ), Madurai तमिलनाडु ₹3,800 ₹3,600 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Mettupalayam(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹2,850 ₹2,500 – ₹3,200
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Mettur(Uzhavar Sandhai ), Salem तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Mohanur(Uzhavar Sandhai ), Namakkal तमिलनाडु ₹9,500 ₹9,000 – ₹10,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Myladi(Uzhavar Sandhai ), Kannyiakumari तमिलनाडु ₹2,900 ₹2,800 – ₹3,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Nagapattinam(Uzhavar Sandhai ), Nagapattinam तमिलनाडु ₹8,700 ₹8,700 – ₹8,700
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Namakkal(Uzhavar Sandhai ), Namakkal तमिलनाडु ₹8,000 ₹7,000 – ₹9,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Nanganallur(Uzhavar Sandhai ), Chengalpet तमिलनाडु ₹6,750 ₹6,500 – ₹7,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Natrampalli(Uzhavar Sandhai ), Thirupathur तमिलनाडु ₹2,750 ₹2,500 – ₹3,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Palacode(Uzhavar Sandhai ), Dharmapuri तमिलनाडु ₹4,350 ₹4,200 – ₹4,500
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Palayamkottai(Uzhavar Sandhai ), Tirunelveli तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Pallikonda(Uzhavar Sandhai), Vellore तमिलनाडु ₹3,500 ₹3,500 – ₹3,500
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Paruthipattu(Uzhavar Sandhai ), Thiruvallur तमिलनाडु ₹4,000 ₹4,000 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Pennagaram(Uzhavar Sandhai ), Dharmapuri तमिलनाडु ₹4,250 ₹4,000 – ₹4,500
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Perambalur(Uzhavar Sandhai ), Perambalur तमिलनाडु ₹5,100 ₹5,000 – ₹5,200
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Perampet(Uzhavar Sandhai), Vellore तमिलनाडु ₹4,000 ₹4,000 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Ranipettai(Uzhavar Sandhai ), Ranipet तमिलनाडु ₹3,000 ₹3,000 – ₹3,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Rasipuram(Uzhavar Sandhai ), Namakkal तमिलनाडु ₹8,500 ₹8,000 – ₹9,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) RSPuram(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹3,100 ₹2,800 – ₹3,400
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Sathiyamagalam(Uzhavar Sandhai ), Erode तमिलनाडु ₹3,250 ₹3,000 – ₹3,500
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Singanallur(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Sirkali(Uzhavar Sandhai ), Mayiladuthurai तमिलनाडु ₹2,750 ₹2,500 – ₹3,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Sooramangalam(Uzhavar Sandhai ), Salem तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Sulur(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹3,400 ₹3,200 – ₹3,600
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Sundarapuram(Uzhavar Sandhai ), Coimbatore तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Tamarainagar(Uzhavar Sandhai ), Thiruvannamalai तमिलनाडु ₹3,750 ₹3,500 – ₹4,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Tenkasi(Uzhavar Sandhai ), Thenkasi तमिलनाडु ₹5,000 ₹5,000 – ₹5,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Thalavadi(Uzhavar Sandhai ), Erode तमिलनाडु ₹1,800 ₹1,600 – ₹2,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Thathakapatti(Uzhavar Sandhai ), Salem तमिलनाडु ₹5,500 ₹5,000 – ₹6,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Thiruchengodu RM, Namakkal तमिलनाडु ₹8,500 ₹8,000 – ₹9,000
Cucumbar(Kheera) (Cucumbar) Thirupathur RM, Thirupathur तमिलनाडु ₹5,000 ₹5,000 – ₹5,000

ये मंडी भाव हैं, जिन्हें कृषि और किसान कल्याण मंत्रालय के तहत भारत सरकार के पोर्टल को दैनिक रूप से रिपोर्ट किया जाता है। मॉडल भाव उस दिन उस मंडी में उस वस्तु के लिए सबसे सामान्य लेनदेन मूल्य हैं, जिसे प्रति क्विंटल (100 kg) में उद्धृत किया जाता है। क्योंकि यह किसानों या व्यापारियों और खरीदारों के बीच थोक व्यापार को दर्शाता है न कि खुदरा बिक्री को, यह आमतौर पर स्थानीय बाज़ार में आपको जो वास्तव में देना पड़ता है उससे कम होता है। ईंधन का दाम और सोने की कीमतों की तरह, निर्यात से जुड़ी फसलों की थोक दरें भी अंतर्राष्ट्रीय बाज़ारों और रुपये की विनिमय दर के साथ चलती हैं।

अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न

यह पृष्ठ कितने मंडी भाव रिकॉर्ड को कवर करता है?

यह पृष्ठ 9,441 मंडी भाव रिकॉर्ड को 22 राज्यों में ट्रैक करता है, data.gov.in से प्रतिदिन अपडेट किया गया है।

मॉडल भाव क्या है?

मॉडल भाव किसी मंडी (थोक बाज़ार) में उस दिन किसी जिंस का सबसे आम लेनदेन भाव होता है, औसत नहीं। ज़्यादातर साइटें, यह साइट भी, इसी आंकड़े को सबसे पहले दिखाती हैं क्योंकि यह सबसे अच्छी तरह बताता है कि उस दिन ज़्यादातर सौदे किस भाव पर तय हुए।

मंडी भाव दुकान में जो मैं देता हूं उससे कम क्यों है?

मंडी के भाव थोक दरें हैं जो किसानों या व्यापारियों को बड़ी मात्रा में दी जाती हैं, इससे पहले कि खुदरा विक्रेता का अपना मार्जिन, परिवहन, भंडारण हानि और पैकेजिंग जोड़ी जाएं। मंडी भाव और दुकान की कीमत के बीच का अंतर वह खुदरा मार्कअप है, डेटा त्रुटि नहीं।

मंडी भाव कितनी बार अपडेट होते हैं?

रोज़ाना, data.gov.in के एगमार्कनेट नेटवर्क से लिया जाता है, जिसमें राज्य कृषि विपणन बोर्ड डेटा भेजते हैं। कभी-कभी कोई मंडी किसी दिन रिपोर्ट नहीं करती, ऐसे में अगला अपडेट आने तक उसका अंतिम ज्ञात भाव दिखता रहता है।

प्याज़ और टमाटर की कीमतें गेहूं या चावल की तुलना में अधिक क्यों उतार-चढ़ाव करती हैं?

प्याज़ और टमाटर व्यापक रूप से उगाए जाते हैं लेकिन ख़राब तरीके से संरक्षित होते हैं और उनके पास फसल-से-फसल की आपूर्ति में एक वास्तविक अंतराल होता है, इसलिए उनकी कीमतें साल भर तेजी से बदलती हैं। गेहूं और चावल अच्छी तरह से संरक्षित होते हैं और अधिक धीरे-धीरे बाज़ार तक पहुंचते हैं, जो उनकी कीमतों को अपेक्षाकृत स्थिर रखता है।

किसी मंडी भाव पृष्ठ पर एमएसपी का क्या मतलब है?

MSP (न्यूनतम समर्थन मूल्य) कुछ फसलों, मुख्य रूप से अनाज और दालों, के लिए सरकार द्वारा तय किया गया न्यूनतम मूल्य है, जिस पर खुले बाज़ार का भाव इससे नीचे गिरने पर सरकार स्वयं खरीद करती है। यह हर जिंस पर लागू नहीं होता, प्याज और टमाटर जैसी जल्दी खराब होने वाली सब्ज़ियां आम तौर पर इसके दायरे में नहीं आतीं।

मंडी वस्तु और मंडी भाव क्या हैं?

यहां एक मंडी का अर्थ एक कच्चा कृषि उत्पाद है, प्याज़, टमाटर, गेहूं, चावल और दर्जनों अन्य, और एक मंडी एक थोक बाज़ार है, आमतौर पर एक राज्य कृषि उपज विपणन समिति (APMC) द्वारा चलाई या विनियमित, जहां किसान अपनी फसल को थोक में व्यापारियों और व्यापारियों को बेचते हैं। मंडी भाव वह नहीं है जो आप अपनी स्थानीय सब्ज़ी की दुकान पर देते हैं, यह श्रृंखला में एक कदम पहले का थोक दर है, और हर मंडी एक ही दिन एक ही मंडी के लिए तीन संख्याएं प्रकाशित करती है: न्यूनतम कीमत दी गई, अधिकतम, और मॉडल भाव, वह एकल सबसे आम कीमत उस दिन, जो संख्या है जो अधिकांश साइटें (इसमें भी) अग्रणी हैं। भारतीय इन संख्याओं को कुछ वास्तविक कारणों से ट्रैक करते हैं: खाद्य मुद्रास्फीति पर एक प्रारंभिक पढ़ना इससे पहले कि यह खुदरा कीमतों में दिखाई दे, एक किसान को यह तय करने के संदर्भ के रूप में कि इस सप्ताह की फसल को कहां बेचा जाए, और बस यह समझने के लिए कि घर पर सब्ज़ी का बिल अचानक क्यों बदल गया।

भारत में मंडी के दाम कैसे तय होते हैं

सबसे बुनियादी स्तर पर, मंडी भाव साधारण आपूर्ति और मांग पर चलते हैं: कटाई के बाद सीधे, बहुत सारी फसल एक बार में बाजार में आ जाती है और कीमतें गिरती हैं, जबकि कटाई के बीच की दुबली अवधि में आपूर्ति कम हो जाती है और कीमतें बढ़ती हैं। मौसम उस आपूर्ति में बड़ी भूमिका निभाता है, एक खराब या देरी से आने वाला मानसून, कटाई के समय असामयिक बारिश, या संवेदनशील बढ़ने के चरण के दौरान एक गर्मी लहर सभी उपयोगी फसल को कम कर सकते हैं और कीमतें कम चेतावनी के साथ बढ़ा सकते हैं। सरकार पूरी तरह से अलग नहीं है: यह कई फसलों के लिए न्यूनतम समर्थन मूल्य (MSP) निर्धारित करती है, एक तल मूल्य जो सरकार स्वयं खुले बाजार से नीचे गिरने पर भुगतान करेगी, मुख्यतः अनाज और दालों के लिए प्याज़ और टमाटर जैसी तेज़ी से खराब होने वाली सब्ज़ियों के बजाय, और यह कुछ मुख्य खाद्य पदार्थों के बफर स्टॉक रखता है जो एक वास्तविक कीमत में बढ़ोतरी को ठंडा करने के लिए जारी किए जा सकते हैं। इस पृष्ठ के लाइव कीमतें data.gov.in से आते हैं, भारत सरकार का खुला डेटा प्लेटफॉर्म, उसी Agmarknet मंडी-रिपोर्टिंग नेटवर्क को खींचता है जो राज्य कृषि विपणन बोर्ड में खिलाते हैं।

कीमत के रुझानों को कैसे समझें

अधिकांश सब्जियां और अनाज एक स्वीकृत मौसमी चक्र का पालन करते हैं: कटाई के तुरंत बाद कीमतें सबसे कम होती हैं जब आपूर्ति प्रचुर होती है, भंडारण और दुबले महीनों के दौरान ऊपर की ओर बढ़ती हैं क्योंकि वह कटाई समाप्त हो जाती है, और अगली कटाई आने के बाद फिर से कम हो जाती है। प्याज़ और टमाटर भारतीय समाचारों में इसके सबसे दृश्यमान उदाहरण हैं, क्योंकि दोनों व्यापक रूप से उगाए जाते हैं लेकिन खराब तरीके से संग्रहीत होते हैं और एक वास्तविक कटाई-से-कटाई का अंतराल है, यही कारण है कि उनकी कीमतें वर्ष के दौरान गेहूं जैसे अनाज की तुलना में बहुत अधिक तेजी से बदलती हैं, जो अच्छी तरह से संग्रहीत होता है और बाजार तक अधिक स्थिर रूप से पहुंचता है। यह हर साल बिल्कुल एक जैसा नहीं होता है, एक भी खराब मानसून या एक निर्यात नीति परिवर्तन सामान्य मौसमी पैटर्न को पूरी तरह से अधिरोहित कर सकता है, इसलिए सामान्य चक्र एक उपयोगी मानसिक मॉडल है, आसपास योजना बनाने के लिए एक निश्चित कैलेंडर नहीं।

निगरानी और खरीदारी का सर्वोत्तम समय

एक घरेलू उपयोगकर्ता के लिए, व्यावहारिक सुझाव यह है कि प्रत्येक मुख्य अनाज की फसल के समय के आसपास कीमतों पर नज़र रखें और जो चीज़ें लंबे समय तक संरक्षित रहती हैं उनमें से अतिरिक्त खरीदें, विशेषकर प्याज़, जब कीमतें मौसमी न्यूनतम पर हों, बजाय इसके कि साल भर कम मात्रा में खरीद करते रहें। जो कोई भी बड़ी तस्वीर देख रहा हो, कई मुख्य अनाजों में एक साथ मंडी भाव में लगातार वृद्धि, खाद्य मुद्रास्फीति के प्रारंभिक संकेतों में से एक है, और यह बिल्कुल उसी तरह का संकेत है जिसे भारतीय रिज़र्व बैंक देखता है जब यह तय करता है कि मुद्रास्फीति नीति की चिंता बन गई है, एक मासिक मुद्रास्फीति रिपोर्ट में दिखने से बहुत पहले। इस पृष्ठ की लाइव, बाज़ार-दर-बाज़ार कीमतें उस पर एक अधिक वर्तमान विश्लेषण हैं बजाय आधिकारिक मुद्रास्फीति संख्या को पकड़ने की प्रतीक्षा करने के।

मंडी भाव क्यों महत्वपूर्ण हैं

घरेलू असर: सब्ज़ियां और अनाज हर भारतीय परिवार के बजट का नियमित और अहम हिस्सा हैं, और प्याज़ व टमाटर जैसी प्रमुख वस्तुओं के दाम ही मौसम के हिसाब से सबसे ज़्यादा उछलते-गिरते हैं। इसलिए जो परिवार पूरे साल एक जैसी मात्रा खरीदता है, वह कमी वाले महीनों में उस परिवार से काफ़ी ज़्यादा भुगतान करता है जो फसल के समय थोड़ा अधिक खरीदकर टिकाऊ चीज़ें रख लेता है। एक सामान्य साल में प्याज़ के मौसमी न्यूनतम और अधिकतम दाम का अंतर इतना बड़ा होता है कि साधारण परिवार भी अपनी खरीद का समय सही रखकर अच्छी-ख़ासी व्यावहारिक बचत कर सकता है, मामूली नहीं।

आर्थिक प्रभाव: प्याज़ और कुछ अन्य आवश्यक वस्तुओं में मंडी भाव में तेज़ वृद्धि बार-बार भारत में राष्ट्रीय समाचार बन गई है, कभी-कभी इतनी प्रमुख होती है कि एक राजनीतिक मुद्दा बन जाती है, बिल्कुल इसलिए क्योंकि खाद्य भारतीय घरों के खर्च का एक बड़ा हिस्सा है और एक मुख्य वस्तु में बड़ी गतिविधि व्यापक और तुरंत महसूस होती है। भारतीय रिज़र्व बैंक अपने समग्र मुद्रास्फीति जनादेश के हिस्से के रूप में खाद्य मुद्रास्फीति को बारीकी से ट्रैक करता है, क्योंकि खाद्य भारत के उपभोक्ता मूल्य सूचकांक में भारी वज़न रखता है, और एक ही समय में कई आवश्यक वस्तुओं में मंडी भाव में निरंतर वृद्धि उन प्रारंभिक चेतावनी संकेतों में से एक है जिसे नीति निर्माता देखते हैं, आधिकारिक मुद्रास्फीति प्रिंट में दिखने से बहुत पहले। सरकारी हस्तक्षेप, बफर स्टॉक जारी करना, किसी विशेष फसल के लिए आयात या निर्यात नियमों को समायोजित करना, एक वास्तविक आपूर्ति-संचालित वृद्धि के प्रति सामान्य नीति प्रतिक्रिया है।

बाज़ार पर असर: रसोई से आगे, इनमें से कुछ जिंसों का MCX जैसे कमोडिटी एक्सचेंजों पर वायदा अनुबंधों के रूप में भी कारोबार होता है। इससे किसान दाम गिरने से बचाव के लिए फसल कटाई से पहले ही बिक्री मूल्य तय कर सकता है, और व्यापारी या प्रोसेसर दाम में अचानक उछाल से बचाव के लिए ऐसा ही कर सकता है। यह इन भावों का घरेलू उपयोग से सचमुच अलग इस्तेमाल है, लेकिन यह उसी मूल मंडी डेटा पर आधारित है जिसे यह पेज ट्रैक करता है, यानी असली भौतिक बाज़ार के भाव, कोई अलग आंकड़ा नहीं।

राज्य द्वारा मंडी रिपोर्टिंग

मानचित्र डेटा: DataMeet (CC BY 4.0)।

छाया = आज रिपोर्ट करने वाली मंडियां (हल्का = कम, गहरा = अधिक)

आज का मूल्य विभिन्न बाजारों में फैला हुआ

कुछ प्रमुख खाद्य वस्तुओं का मॉडल भाव (₹/क्विंटल), आज ट्रैक किए गए सबसे सस्ते और सबसे महंगे बाज़ार के साथ। यह अंतर आमतौर पर क्षेत्रीय आपूर्ति का वास्तविक अंतर होता है, कोई संयोग नहीं। यह साइट अभी इतना मूल्य इतिहास नहीं रखती कि साप्ताहिक या वार्षिक तुलना का वास्तविक रुझान दिखाया जा सके, इसलिए ऐसी कोई तुलना नहीं दिखाई जाती।

जिंसआज सबसे कमआज सर्वोच्चराष्ट्रीय औसत
प्याज़ (276 मंडियाँ, 17 राज्य)₹1,433 (Katni(F&V) APMC, Madhya Pradesh)₹8,800 (Kayamkulam Market, Keralam)₹5,187
टमाटर (303 मार्केट, 18 राज्य)₹366 (Katni(F&V) APMC, Madhya Pradesh)₹6,800 (Manubazar, Tripura)₹3,162
आलू (272 मंडियां, 16 राज्य)₹200 (मुरैना APMC, मध्य प्रदेश)₹7,500 (Sundarapuram(Uzhavar Sandhai ), Tamil Nadu)₹2,857
गेहूं (79 markets, 7 राज्य)₹2,000 (Harsood APMC, Madhya Pradesh)₹3,400 (APMC Shevgaon , Maharashtra)₹2,694
चावल (33 मार्केट, 7 राज्य)₹2,750 (H.B. Halli APMC, Karnataka)₹6,000 (Tiruvuru APMC, Andhra Pradesh)₹4,024
राज्य के अनुसार ब्राउज़ करें →
↑